به گزارش دانشجو آزاد:  

در دهه‌های اخیر، فناوری به یکی از تعیین ‌کننده‌ترین عوامل در شکل‌دهی به ساختار قدرت، اقتصاد و کیفیت زندگی جوامع انسانی تبدیل شده است. از انقلاب صنعتی به بعد، هر موج تحول فناورانه از برق و مکانیک تا الکترونیک و سپس عصر دیجیتال نه تنها شیوه تولید و ارتباطات را دگرگون کرده، بلکه معادلات توسعه‌یافتگی کشورها را نیز بازتعریف کرده، از این رو در جهان امروز، دسترسی به دانش و توانمندی فناورانه دیگر یک مزیت صرف نیست، بلکه به یک ضرورت بنیادین برای بقا و پیشرفت کشورها در عرصه رقابت جهانی تبدیل شده است؛ به ‌گونه‌ای که فاصله میان کشورها بیش از آنکه به منابع طبیعی وابسته باشد، به توان تولید و بهره‌برداری از فناوری گره خورده است.

ایران نیز مسیر پر فراز و نشیبی را در توسعه علمی و فناورانه طی کرده است. پس از دوران وابستگی شدید به واردات فناوری، به‌ویژه در دهه‌های پیش از انقلاب اسلامی، به تدریج نگاه به ظرفیت‌های داخلی و نقش دانشگاه‌ها و نخبگان علمی در توسعه کشور پررنگ‌تر شد.

با گذشت زمان، ایجاد زیرساخت‌های پژوهشی، گسترش آموزش عالی، شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان و توسعه فناوری‌های بومی در حوزه‌هایی مانند هوافضا، نانو، زیست‌فناوری و فناوری اطلاعات، نشان‌دهنده تغییر رویکرد از مصرف‌ کننده فناوری به سمت تولیدکننده آن بوده است. این روند اگرچه با چالش‌هایی همراه بوده، اما در بسیاری از حوزه‌ها به دستاوردهای قابل توجهی منجر شده که جایگاه علمی کشور را در سطح منطقه و حتی جهان ارتقاء داده است.

در این مسیر، نقش سیاستگذاری کلان و نگاه راهبردی به علم و فناوری نیز تعیین‌کننده بوده است. در جمهوری اسلامی ایران، رهبر شهید انقلاب آیت‌الله خامنه‌ای (ره) از جمله چهره‌هایی است که طی سال‌های گذشته به ‌طور مستمر بر اهمیت علم، پژوهش و فناوری به عنوان موتور محرک پیشرفت کشور تأکید کرده‌اند.

تأکید ایشان بر ضرورت حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان، حمایت از شرکت‌های فناور، تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت و توجه به فناوری‌های راهبردی همچون فناوری‌های نوین، بازتابی از این نگاه است که توسعه پایدار بدون تکیه بر دانش بومی و توانمندی فناورانه امکان‌پذیر نیست. این رویکرد موجب شده است تا در سیاست‌های کلان کشور، علم و فناوری نه به عنوان یک حوزه جانبی، بلکه به عنوان یکی از محورهای اصلی توسعه ملی مورد توجه قرار گیرد.

از نگاه رهبر شهید، پیشرفت علمی، پایه و لازمه‌ قطعی پیشرفت همه‌جانبه و اقتدار یک ملت است و تنها با دستیابی به قدرت و اقتدار است که می‌توان از هویت و حیثیت و استقلال و عزت یک ملت در مقابل زورگویان و مستکبرین حفاظت کرد و منافع ملی را حفظ کرد.

ابلاغ سیاست‌های کلی علم و فناوری

یکی از نقاط عطف مهم در جهت‌دهی به مسیر توسعه علمی کشور، ابلاغ سیاست‌های کلی علم و فناوری از سوی رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیت‌الله خامنه‌ای است؛ سیاست‌هایی که در چارچوب اختیارات رهبری و پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام، تدوین و به عنوان سند بالادستی به قوای سه‌گانه و نهادهای علمی و اجرایی کشور ابلاغ شد.

این سیاست‌ها با هدف ایجاد انسجام در نظام علم و فناوری کشور، بر ضرورت ارتقای جایگاه علم، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، گسترش ارتباط دانشگاه و صنعت، توسعه فناوری‌های راهبردی و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید دارد. از این رو این ابلاغ، علم و فناوری را از یک حوزه صرفاً آموزشی یا پژوهشی، به یک راهبرد کلان حکمرانی و موتور محرک توسعه ملی ارتقاء داد و مسیر حرکت کشور را به سمت اقتصاد دانش‌بنیان و کاهش وابستگی به منابع خام مشخص‌تر کرد. به این ترتیب، سیاست‌های کلی علم و فناوری به‌عنوان یک چارچوب الزام‌آور و جهت‌دهنده، نقش مهمی در هم‌راستا کردن ظرفیت‌های دانشگاهی، صنعتی و اجرایی کشور ایفا کرده‌اند.

حضرت آیت الله خامنه‌ای رهبر شهید معظم انقلاب اسلامی در اجرای بند یک اصل ۱۱۰ قانون اساسی سیاست‌های کلی «علم و فناوری» را که پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام تعیین شده است، ابلاغ کردند. این سیاست‌های کلی در حوزه علم و فناوری که به رؤسای قوای سه گانه و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام ابلاغ شده، به این شرح است:

بیانات رهبر شهید درباره توسعه اقتصاد دانش‌بنیان 

تحول علم و فناوری در جهان معاصر، به‌ عنوان یکی از اصلی‌ترین موتورهای توسعه اقتصادی و اجتماعی، جایگاه کشورها را در نظام بین‌الملل به‌طور بنیادین تغییر داده است. در این میان، گذار از اقتصادهای سنتی و مبتنی بر منابع به سمت اقتصادهای دانش‌بنیان، به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای دستیابی به رشد پایدار، افزایش بهره‌وری و ارتقای قدرت رقابت‌پذیری تبدیل شده است. در همین راستا، در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی، علم و فناوری نه‌تنها یک حوزه تخصصی، بلکه زیربنای اصلی تحول اقتصادی و پیشرفت ملی تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که پیوند میان «علم، فناوری و اقتصاد» به‌عنوان یک چرخه به‌هم‌پیوسته و راهبردی مورد تأکید قرار گرفته است.

بر این اساس، بیانات ایشان در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان، اشتغال، توسعه فناوری و نقش دانشگاه‌ها، مجموعه‌ای منسجم از یک الگوی حکمرانی علمی را ترسیم می‌کند که در آن، دانشگاه‌ها به‌عنوان کانون تولید علم، شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان حلقه واسط میان دانش و بازار، و بخش‌های مختلف اقتصاد به‌عنوان عرصه‌های کاربرد فناوری تعریف می‌شوند. در این چارچوب، رشد علمی مقدمه‌ای برای توسعه فناوری و توسعه فناوری نیز زمینه‌ساز ارتقای کیفیت زندگی، افزایش بهره‌وری و تقویت جایگاه اقتصادی کشور در سطح جهانی دانسته می‌شود.

از سوی دیگر، در این منظومه فکری، بر ضرورت جهت‌دهی صحیح به علم، پرهیز از الگوهای ناکارآمد حمایتی صرف و حرکت نظام‌مند به سمت اقتصاد دانش‌بنیان تأکید شده است؛ رویکردی که هم به حل چالش‌هایی مانند بیکاری دانش‌آموختگان کمک می‌کند و هم زمینه را برای کاهش وابستگی به منابع طبیعی، افزایش تولید ملی و تقویت بنگاه‌های فناور فراهم می‌سازد. مجموعه این بیانات در نهایت بر این اصل استوار است که پیشرفت پایدار کشور، در گرو نهادینه‌سازی دانش به‌عنوان محور اصلی اقتصاد و حرکت هماهنگ میان دانشگاه، صنعت و نظام سیاست‌گذاری است.

برخی از رویکردها و بیانات رهبر شهید در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان و اشتغال و توسعه فناوری به این شرح است:

چرخه علم و فناوری

امروز هزاران دانشمند، محقق و متفکر در دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور مشغول آموزش، پژوهش و فعالیت‌های علمی هستند. در این میان، بخش قابل توجهی از این جامعه علمی را جوانان متعهد و متخصص تشکیل می‌دهند که با هویت دینی و ملی خود، در حوزه‌های گوناگون با انگیزه بالا فعالیت می‌کنند؛ آن‌ها هم‌زمان در حال تولید علم، آموزش دانش و ایجاد فناوری‌های جدید هستند. این چرخه نشان می‌دهد که تولید علم و توسعه فناوری دو فرآیند به‌هم‌پیوسته‌اند که در صورت تداوم، می‌توانند به پیشرفت‌های بنیادین در کشور منجر شوند. با این حال، با توجه به عقب‌ماندگی‌های تاریخی در برخی حوزه‌ها، این مسیر نیازمند استمرار، تلاش مستمر و برنامه‌ریزی بلندمدت است تا آثار و نتایج آن به‌صورت کامل در سطح جامعه و کشور نمایان شود.

دانش؛ رکن اساسی دانشگاه‌ها

دانشگاه اساساً محل تولید دانش است و این حقیقت نباید تحت تأثیر سایر کارکردها قرار گیرد. رکن اساسی دانشگاه، علم و دانش است؛ به این معنا که در فضای دانشگاهی باید هم «تولید عالم» صورت گیرد، هم «تولید علم» و هم «جهت‌دهی صحیح به علم و عالم». این سه مؤلفه از عناصر بنیادین کارکرد دانشگاه در نظام علمی کشور محسوب می‌شوند. به بیان دیگر، دانشگاه تنها محل آموزش نیست، بلکه نهادی است که باید در آن مرزهای دانش گسترش یابد و مسیرهای جدید علمی گشوده شود؛ هرچند همچنان فاصله‌هایی تا تحقق کامل این هدف در حد شایسته نظام جمهوری اسلامی وجود دارد.

رشد علمی مقدمه توسعه فناوری است؛ زمانی که علم پیشرفت می‌کند، فناوری نیز به دنبال آن توسعه می‌یابد و این فناوری است که مستقیماً بر زندگی مردم اثر می‌گذارد. در ادامه این چرخه، توسعه فناوری موجب افزایش جایگاه بین‌المللی کشور و توجه جهانی به ظرفیت‌های علمی آن می‌شود و در نهایت به بهبود کیفیت زندگی انسان‌ها منجر خواهد شد. از این منظر، تأکید بر علم و فناوری صرفاً یک رویکرد آموزشی نیست، بلکه یک راهبرد تمدنی و توسعه‌ای است که باید در تمام اجزای نظام دانشگاهی، از مدیریت تا آموزش و پژوهش، نهادینه شود.

در عین حال، توجه به جهت‌گیری صحیح علم نیز یک ضرورت اساسی است. تجربه تاریخی نشان داده است که علم بدون جهت‌گیری اخلاقی و انسانی می‌تواند در خدمت اهداف مخرب نیز قرار گیرد؛ از تولید سلاح‌های کشتار جمعی تا فناوری‌هایی که می‌توانند علیه بشریت به کار گرفته شوند. بنابراین، آنچه اهمیت دارد صرفاً تولید علم نیست، بلکه هدایت آن در مسیر درست و در جهت خیر، پیشرفت و کمال انسان است؛ موضوعی که باید همواره در سیاستگذاری علمی و آموزشی کشور مورد توجه قرار گیرد.

اقتصاد دانش‌بنیان

در سال‌های اخیر، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان یکی از محورهای اصلی سیاست‌های علمی و اقتصادی کشور مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که به گفته رهبر شهید انقلاب اسلامی می‌تواند نقش مهمی در ایجاد فرصت‌های شغلی و کاهش بیکاری، به‌ویژه در میان دانش‌آموختگان دانشگاهی ایفا کند.

بر اساس دیدگاه ایشان، یکی از کارکردهای مهم شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد زمینه اشتغال برای فارغ‌التحصیلان دانشگاهی است؛ گروهی که بنا بر آمارهای موجود، نرخ بیکاری در میان آنها نسبت به سایر اقشار بالاتر گزارش می‌شود. در همین زمینه تأکید شده است که بخش قابل توجهی از هزینه و سرمایه‌گذاری کشور در حوزه آموزش عالی صرف تربیت نیروهای متخصصی می‌شود که در صورت عدم بهره‌گیری در ساختار اقتصادی، با چالش بیکاری مواجه خواهند شد.

در این چارچوب، شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان حلقه واسط میان علم و بازار کار معرفی می‌شوند؛ مجموعه‌هایی که می‌توانند با استفاده از دانش تخصصی فارغ‌التحصیلان، زمینه تبدیل علم به محصول و خدمات را فراهم کرده و به ایجاد اشتغال پایدار کمک کنند. در عین حال، این دیدگاه تأکید دارد که توسعه این شرکت‌ها به معنای کاهش نقش نیروی انسانی نیست، بلکه می‌تواند با طراحی ساختارهای مناسب، حتی به افزایش اشتغال نیز منجر شود.بر همین اساس، بر ضرورت گسترش واقعی و هدفمند شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید شده است؛ توسعه‌ای که نه صرفاً در عنوان، بلکه در کارکرد عملی و اثرگذاری اقتصادی آن معنا پیدا می‌کند و می‌تواند به یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد دانش‌بنیان در کشور تبدیل شود.

دانش زیربنای توسعه اقتصاد

رهبر شهید انقلاب اسلامی در تبیین الزامات رشد اقتصادی کشور، حرکت به‌سوی اقتصاد دانش‌بنیان را یکی از راهبردهای اساسی برای اصلاح ساختار اقتصادی و ارتقای بهره‌وری دانسته‌اند. بر این اساس، اقتصاد دانش‌بنیان به معنای ایفای نقش تعیین‌کننده علم و فناوری پیشرفته در تمامی عرصه‌های تولید و فعالیت‌های اقتصادی است؛ به‌گونه‌ای که حتی انتخاب نوع فعالیت تولیدی نیز باید بر پایه نگاه علمی، دانشی و بینشی انجام شود.

در این رویکرد، دانش به‌عنوان پایه و زیربنای اقتصاد معرفی می‌شود و گسترش بنگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان یکی از ابزارهای تحقق این هدف مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس این دیدگاه، پیاده‌سازی اقتصاد دانش‌بنیان می‌تواند پیامدهای متعددی برای کشور به همراه داشته باشد که از جمله آن‌ها کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت محصولات و افزایش توان رقابت‌پذیری در بازارهای داخلی و بین‌المللی است. در چنین شرایطی، تولید داخلی در صورت برخورداری از مزیت‌های کیفی و قیمتی، می‌تواند جایگاه خود را در برابر محصولات خارجی تقویت کند.

در این چارچوب، حوزه کشاورزی به‌عنوان یکی از بخش‌های کلیدی و در عین حال کمتر بهره‌مند از رویکرد دانش‌بنیان مورد توجه قرار گرفته است. استفاده از فناوری‌های نوین در این بخش می‌تواند زمینه‌ساز تحولاتی اساسی در زمینه اصلاح بذر، روش‌های نوین آبیاری، بهینه‌سازی مصرف آب و خاک و ارتقای بهره‌وری منابع شود. این تحولات نه‌تنها به افزایش تولید و بهبود کیفیت محصولات کشاورزی منجر می‌شود، بلکه می‌تواند امنیت غذایی کشور را نیز تضمین کرده و وابستگی به واردات را کاهش دهد. همچنین افزایش درآمد کشاورزان و ایجاد انگیزه برای ادامه فعالیت در این حوزه از دیگر پیامدهای توسعه دانش‌بنیان در کشاورزی عنوان شده است.

از سوی دیگر، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان در سایر بخش‌های تولیدی و خدماتی نیز می‌تواند به افزایش حجم و کیفیت محصولات، کاهش هزینه تمام‌شده و ارتقای بهره‌وری منجر شود. در این نگاه، یکی از چالش‌های مهم اقتصاد کشور، پایین بودن سطح بهره‌وری است؛ به این معنا که میزان استفاده مؤثر از منابع و هزینه‌های صرف‌شده در سطح مطلوب قرار ندارد. حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان می‌تواند این معضل را برطرف کرده و با بهینه‌سازی مصرف انرژی و سایر منابع، کارایی نظام اقتصادی کشور را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد.

اشتغال‌آفرینی و نقش شرکت‌های دانش‌بنیان

بر اساس این دیدگاه رهبر شهید، اشتغال‌آفرینی پایدار در کشور می‌تواند از مسیر توسعه واقعی شرکت‌های دانش‌بنیان محقق شود؛ به این معنا که در صورت شکل‌گیری صحیح و اصولی این شرکت‌ها، بدون تکرار خطاهای گذشته، زمینه افزایش فرصت‌های شغلی نیز فراهم خواهد شد. در همین چارچوب تأکید شده است که تجربه سیاست‌های پیشین در برخی دوره‌ها که با هدف حمایت از تولید و اشتغال از طریق تزریق تسهیلات بانکی و منابع مالی اجرا شده بود، در بسیاری موارد به نتیجه مطلوب نرسیده است. بر این اساس، صرف پرداخت منابع مالی یا اصطلاحاً «پول‌پاشی» بدون پشتوانه کارشناسی و برنامه‌ریزی دقیق، نمی‌تواند به توسعه پایدار تولید و اشتغال منجر شود و لازم است سیاست‌گذاری‌ها با دقت، مطالعه شود و طراحی صحیح انجام گیرد.

در این نگاه، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان باید به‌صورت زنجیره‌ای و نظام‌مند شکل بگیرد تا بتواند اثرگذاری واقعی در اقتصاد و بازار کار داشته باشد. همچنین بر ضرورت پرهیز از تصمیم‌هایی که ممکن است به شرکت‌های کوچک و متوسط آسیب وارد کند، تأکید شده است؛ چرا که این بخش از اقتصاد نیز نقش مهمی در اشتغال‌زایی و پویایی تولید دارد و حمایت از آن باید در سیاست‌های اجرایی دولت و نظام بانکی مورد توجه قرار گیرد.

دانش‌بنیان‌سازی بخش‌های راهبردی اقتصاد

در تبیین اقتصاد دانش‌بنیان، ایشان بر این نکته تأکید کردند که بخش‌های مهم و راهبردی اقتصاد کشور باید به‌طور جدی بر پایه دانش و فناوری پیشرفته بازتعریف و تقویت شوند. از جمله این بخش‌ها می‌توان به حوزه نفت و گاز، و همچنین صنایع تولیدی حساس مانند موتورهای مورد استفاده در خودرو، هواپیما، قطار و کشتی اشاره کرد؛ حوزه‌هایی که نقش تعیین‌کننده‌ای در استقلال و قدرت اقتصادی کشور دارند.

در این نگاه، ظرفیت علمی و فناورانه جوانان و دانشمندان کشور به‌عنوان یک فرصت اساسی مورد توجه قرار گرفته است؛ ظرفیتی که نشان داده می‌تواند زمینه‌ساز نوآوری و ارتقای سطح فناوری کشور باشد. بر این اساس، توانمندی‌های موجود در حوزه‌هایی مانند فناوری‌های پیشرفته نظامی یا صنعتی، نشان‌دهنده امکان ارتقای این ظرفیت در سایر بخش‌های اقتصادی نیز هست؛ به‌گونه‌ای که همان توان فنی می‌تواند در بهبود عملکرد موتورهای صنعتی، کاهش مصرف انرژی و افزایش بهره‌وری در صنایع مختلف به کار گرفته شود.

همچنین تأکید شده است که در حال حاضر نیز در کشور بنگاه‌ها و مجموعه‌های تولیدی وجود دارند که محصولات آنها از نظر کیفیت با نمونه‌های خارجی برابر بوده یا حتی در برخی موارد از آنها برتر است؛ موضوعی که نشان‌ دهنده ظرفیت بالفعل کشور در حوزه تولید دانش‌بنیان است. بر همین اساس، تقویت این بنگاه‌ها و توسعه رویکرد دانش‌بنیان در بخش‌های کلیدی اقتصاد، یکی از الزامات اساسی در تحقق اقتصاد مقاومتی و ارتقای توان تولید ملی عنوان شده است.

نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در کاهش وابستگی به منابع طبیعی

یکی دیگر از تاثیرات مهم شرکت‌های دانش‌بنیان بر منافع ملی، کاهش وابستگی به منابع طبیعی است. ایران به عنوان یکی از کشورهای دارای منابع غنی طبیعی از جمله نفت و گاز، همواره به این منابع وابسته بوده است. با این حال، رهبر شهید انقلاب بر لزوم کاهش این وابستگی و حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان تاکید کرده‌اند. ایشان معتقدند که اتکا به منابع طبیعی نمی‌تواند به عنوان یک راهکار پایدار برای توسعه اقتصادی کشور مطرح شود و برای دستیابی به توسعه پایدار، باید به سمت تولید مبتنی بر دانش و فناوری حرکت کرد. 

شرکت‌های دانش‌بنیان با تولید محصولات و خدمات مبتنی بر فناوری‌های نوین، می‌توانند به کاهش وابستگی کشور به منابع طبیعی کمک کنند. این شرکت‌ها می‌توانند با استفاده از نوآوری و خلاقیت، محصولات و خدماتی را تولید کنند که ارزش افزوده بالاتری داشته و نیاز کشور به منابع طبیعی را کاهش دهد. به عنوان مثال، توسعه فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر می‌تواند به کاهش وابستگی کشور به نفت و گاز کمک کند و از این طریق به حفظ منابع طبیعی برای نسل‌های آینده کمک کند.

همچنین، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند در زمینه بهینه‌سازی مصرف منابع طبیعی نیز نقش مهمی ایفا کنند. این شرکت‌ها با توسعه فناوری‌های پیشرفته در حوزه‌های مختلف از جمله آب و انرژی می‌توانند به بهبود بهره‌وری در مصرف منابع طبیعی کمک کرده و از این طریق به حفظ محیط‌زیست و منابع کشور کمک کنند.

تاثیر شرکت‌های دانش‌بنیان بر نوآوری و توسعه فناوری

نوآوری و توسعه فناوری از جمله عواملی هستند که می‌توانند به تحقق اهداف ملی و افزایش رقابت‌پذیری کشور در سطح بین‌المللی کمک کنند. شرکت‌های دانش‌بنیان با تمرکز بر تحقیق و توسعه و ایجاد نوآوری‌های علمی و فنی می‌توانند به ارتقای سطح فناوری کشور کمک کرده و به تحقق اهداف بلندمدت علمی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران یاری رسانند.

رهبر شهید انقلاب در بیانات مختلف خود به اهمیت نوآوری و تحقیق و توسعه در شرکت‌های دانش‌بنیان اشاره کرده و تاکید کرده‌اند که این شرکت‌ها باید به عنوان یکی از ارکان اصلی در توسعه فناوری‌های نوین شناخته شوند. ایشان معتقدند که شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند با تولید فناوری‌های جدید، جایگاه ایران را در سطح بین‌المللی ارتقاء دهند و از این طریق به تحقق اهداف ملی کمک کنند.

انتهای پیام